\ud83d\udcdc Czelad\u017a – miasto, kt\u00f3re trzeba czyta\u0107 jak opowie\u015b\u0107<\/p>\n
S\u0105 miasta, kt\u00f3re mo\u017cna opisa\u0107 such\u0105 dat\u0105, uchwa\u0142\u0105, map\u0105 albo planem inwestycyjnym.<\/p>\n
Ale Czelad\u017a nie jest takim miastem.<\/p>\n
Czelad\u017a trzeba czyta\u0107 warstwami. Troch\u0119 jak star\u0105 ksi\u0119g\u0119, w kt\u00f3rej pod wsp\u00f3\u0142czesnymi ulicami, remontami, sporami i codziennym ruchem miasta ukryta jest zupe\u0142nie inna opowie\u015b\u0107: o Brynicy, dawnych szlakach, rynku, karczmie, bobrach, mieszczanach, rzemie\u015blnikach, robotnikach, kopalniach, wojnach, burmistrzach i zwyk\u0142ych ludziach, kt\u00f3rzy przez pokolenia tworzyli charakter tego miejsca.<\/p>\n
Dobrym przewodnikiem po takiej Czeladzi jest ksi\u0105\u017cka Czes\u0142awy Niemyskiej-R\u0105czaszkowej \u201eCzelad\u017a. Opowie\u015b\u0107 o mie\u015bcie\u201d, wydana przez Urz\u0105d Miasta w Czeladzi w 1993 roku.<\/p>\n
To nie jest zimna, techniczna monografia. To raczej lokalna opowie\u015b\u0107 historyczna – pisana z potrzeby ocalenia pami\u0119ci miasta. Autorka nie ukrywa\u0142a, \u017ce korzysta\u0142a nie tylko z dokument\u00f3w, ale tak\u017ce ze wspomnie\u0144 mieszka\u0144c\u00f3w. I w\u0142a\u015bnie dlatego ta ksi\u0105\u017cka ma w sobie co\u015b, czego cz\u0119sto brakuje urz\u0119dowym opracowaniom: \u017cywy g\u0142os miasta.<\/p>\n
Jedna z najstarszych wzmianek o Czeladzi brzmi niezwykle symbolicznie:<\/p>\n
\u201eoppidum Czelad\u017a cum castoribus et taberna\u201d<\/p>\n
czyli miasto Czelad\u017a z bobrami i karczm\u0105.<\/p>\n
W jednym zdaniu jest w\u0142a\u015bciwie wszystko: miasto, rzeka, przyroda, droga, handel i codzienne \u017cycie. Nie wielka historia pisana wy\u0142\u0105cznie przez kr\u00f3l\u00f3w i ksi\u0105\u017c\u0105t, ale historia miejsca, kt\u00f3re od pocz\u0105tku \u017cy\u0142o przy szlaku, nad wod\u0105, mi\u0119dzy lud\u017ami.<\/p>\n
Brynica w tej dawnej opowie\u015bci nie by\u0142a tylko ciekiem wodnym na mapie. By\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 krajobrazu, granicy, gospodarki i obronno\u015bci. Autorka opisuje dawn\u0105 Brynic\u0119 jako rzek\u0119 zmienn\u0105, rozlewaj\u0105c\u0105 si\u0119, tworz\u0105c\u0105 odnogi i bagniste brzegi. Dzisiaj cz\u0119sto patrzymy na rzek\u0119 technicznie: jako na koryto, wa\u0142y, przepustowo\u015b\u0107, zanieczyszczenia, regulacj\u0119. Dawniej by\u0142a ona jednym z fundament\u00f3w \u017cycia miasta.<\/p>\n
Czelad\u017a wyrasta\u0142a z rzeki, szlaku i pogranicza.<\/p>\n
To pogranicze jest bardzo wa\u017cne. Miasto le\u017ca\u0142o w miejscu, gdzie \u015bciera\u0142y si\u0119 wp\u0142ywy polityczne, gospodarcze i kulturowe. Blisko \u015al\u0105ska, blisko Ma\u0142opolski, blisko wa\u017cnych dr\u00f3g. Czelad\u017a przez wieki musia\u0142a odnajdywa\u0107 si\u0119 w\u015br\u00f3d zmian granic, konflikt\u00f3w, najazd\u00f3w, decyzji podejmowanych daleko od mieszka\u0144c\u00f3w i zwyk\u0142ej codziennej walki o przetrwanie.<\/p>\n
A potem przysz\u0142a wielka przemiana: w\u0119giel.<\/p>\n
Rozw\u00f3j g\u00f3rnictwa i przemys\u0142u zmieni\u0142 Czelad\u017a g\u0142\u0119biej ni\u017c niejedna decyzja administracyjna. Dawne miasto mieszcza\u0144skie, rzemie\u015blnicze i cz\u0119\u015bciowo rolnicze zacz\u0119\u0142o przeobra\u017ca\u0107 si\u0119 w miasto robotnicze. Kopalnie, zak\u0142ady, nowe osiedla, nap\u0142yw ludzi, zmiana rytmu \u017cycia – wszystko to stworzy\u0142o zupe\u0142nie now\u0105 Czelad\u017a.<\/p>\n
Ale za tym rozwojem nie sta\u0142y wy\u0142\u0105cznie inwestycje i przemys\u0142owe ambicje. Sta\u0142a te\u017c ci\u0119\u017cka praca ludzi.<\/p>\n
Robotnik\u00f3w, kt\u00f3rzy pracowali d\u0142ugo i w trudnych warunkach.<\/p>\n
Rodzin, kt\u00f3re \u017cy\u0142y w cieniu kopal\u0144.<\/p>\n
Mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy musieli budowa\u0107 swoj\u0105 codzienno\u015b\u0107 w mie\u015bcie szybko zmieniaj\u0105cym si\u0119 spo\u0142ecznie i gospodarczo.<\/p>\n
Dlatego historia Czeladzi nie jest tylko histori\u0105 budynk\u00f3w, zak\u0142ad\u00f3w i ulic. To r\u00f3wnie\u017c historia godno\u015bci, pracy, awansu spo\u0142ecznego, biedy, napi\u0119\u0107, organizowania si\u0119 i walki o lepsze warunki \u017cycia.<\/p>\n
W ksi\u0105\u017cce mocno wybrzmiewaj\u0105 tak\u017ce wydarzenia robotnicze, rewolucja 1905 roku, okres mi\u0119dzywojenny i dramatyczne momenty lokalnej historii. Szczeg\u00f3lne miejsce zajmuje tzw. Republika Czeladzka oraz wydarzenia zwi\u0105zane ze strajkami i napi\u0119ciami spo\u0142ecznymi. Bez wzgl\u0119du na dzisiejsze oceny polityczne, jest to cz\u0119\u015b\u0107 historii miasta, kt\u00f3rej nie da si\u0119 pomin\u0105\u0107.<\/p>\n
Czelad\u017a by\u0142a miastem pracy.<\/p>\n
Ale by\u0142a te\u017c miastem samorz\u0105dno\u015bci.<\/p>\n
Autorka pokazuje, \u017ce miejsko\u015b\u0107 Czeladzi nie by\u0142a czym\u015b oczywistym i danym raz na zawsze. Miasto traci\u0142o i odzyskiwa\u0142o znaczenie, zmienia\u0142o swoj\u0105 pozycj\u0119, odbudowywa\u0142o si\u0119 po zniszczeniach i pr\u00f3bowa\u0142o na nowo definiowa\u0107 w\u0142asn\u0105 rol\u0119. W tym sensie historia Czeladzi jest histori\u0105 ci\u0105g\u0142ego wracania do podmiotowo\u015bci.<\/p>\n
Bardzo ciekawie brzmi\u0105 te\u017c opisy okresu mi\u0119dzywojennego. Miasto nadrabia\u0142o wtedy cywilizacyjne zaleg\u0142o\u015bci: porz\u0105dkowano ulice, naprawiano drogi, uk\u0142adano chodniki, modernizowano przestrze\u0144. Brzmi znajomo?<\/p>\n
Bo rozw\u00f3j miasta bardzo cz\u0119sto zaczyna si\u0119 od spraw najprostszych.<\/p>\n
Od drogi.<\/p>\n
Od chodnika.<\/p>\n
Od szko\u0142y.<\/p>\n
Od mostu.<\/p>\n
Od \u015bwiat\u0142a.<\/p>\n
Od porz\u0105dku w przestrzeni.<\/p>\n
Od tego, czy mieszkaniec czuje, \u017ce miasto naprawd\u0119 dzia\u0142a dla niego.<\/p>\n
Najbardziej bolesny rozdzia\u0142 tej opowie\u015bci to okupacja niemiecka. Autorka opisuje terror, niszczenie polskich \u015blad\u00f3w kultury, zmian\u0119 nazw ulic, pr\u00f3by wymazywania lokalnej pami\u0119ci i niszczenie dokument\u00f3w. Ale nawet w tym czasie byli ludzie, kt\u00f3rzy ratowali to, co da\u0142o si\u0119 uratowa\u0107: ksi\u0105\u017cki, akta, dokumenty, \u015blady historii.<\/p>\n
To jeden z najwa\u017cniejszych obraz\u00f3w z tej ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n
Bo czasem, gdy nie da si\u0119 obroni\u0107 instytucji, mo\u017cna jeszcze ratowa\u0107 pami\u0119\u0107.<\/p>\n
I chyba w\u0142a\u015bnie pami\u0119\u0107 jest tutaj s\u0142owem kluczem.<\/p>\n
Czelad\u017a nie jest tylko miejscem na mapie. Jest sum\u0105 ludzkich do\u015bwiadcze\u0144. Miastem, kt\u00f3re przetrwa\u0142o najazdy, po\u017cary, wojny, utrat\u0119 praw, rozw\u00f3j przemys\u0142u, konflikty spo\u0142eczne, okupacj\u0119 i kolejne przemiany ustrojowe.<\/p>\n
Dlatego dzisiaj, gdy rozmawiamy o Czeladzi, nie powinni\u015bmy patrze\u0107 wy\u0142\u0105cznie na bie\u017c\u0105ce spory, pojedyncze decyzje albo jedn\u0105 kadencj\u0119 samorz\u0105du. To wszystko jest wa\u017cne, ale jest tylko jedn\u0105 warstw\u0105.<\/p>\n
Pod spodem jest d\u0142u\u017csza opowie\u015b\u0107.<\/p>\n
O mie\u015bcie, kt\u00f3re przez wieki \u017cy\u0142o na styku granic, interes\u00f3w, pracy, ambicji i zwyk\u0142ego ludzkiego wysi\u0142ku.<\/p>\n
Ta ksi\u0105\u017cka przypomina jeszcze jedno: miasto nie nale\u017cy wy\u0142\u0105cznie do urz\u0119d\u00f3w, instytucji ani kolejnych ekip zarz\u0105dzaj\u0105cych.<\/p>\n
Miasto nale\u017cy do ludzi.<\/p>\n
Do tych, kt\u00f3rzy tu \u017cyli.<\/p>\n
Do tych, kt\u00f3rzy pracowali.<\/p>\n
Do tych, kt\u00f3rzy budowali domy, drogi, szko\u0142y i zak\u0142ady.<\/p>\n
Do tych, kt\u00f3rzy przepisywali dokumenty, ratowali ksi\u0105\u017cki, uczyli dzieci, prowadzili biblioteki, wydobywali w\u0119giel, organizowali \u017cycie spo\u0142eczne i zostawiali po sobie \u015blad.<\/p>\n
Dzisiejsze pytania o przysz\u0142o\u015b\u0107 Czeladzi nie s\u0105 oderwane od historii.<\/p>\n
One s\u0105 jej dalszym ci\u0105giem.<\/p>\n
I mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego warto wraca\u0107 do takich publikacji. Nie po to, \u017ceby \u017cy\u0107 przesz\u0142o\u015bci\u0105. Ale po to, \u017ceby lepiej rozumie\u0107, czym jest miasto, w kt\u00f3rym \u017cyjemy.<\/p>\n
\ud83d\udcda \u0179r\u00f3d\u0142o:
\nCzes\u0142awa Niemyska-R\u0105czaszkowa, \u201eCzelad\u017a. Opowie\u015b\u0107 o mie\u015bcie\u201d, Urz\u0105d Miasta w Czeladzi, 1993.<\/p>\n
S\u0142owo wst\u0119pne:
\nW\u0142adys\u0142aw Kwa\u015bniak, Stowarzyszenie Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Czeladzi.<\/p>\n
Wydawca:
\nUrz\u0105d Miasta w Czeladzi.<\/p>\n
Projekt ok\u0142adki:
\nWitold Glu\u017aniewicz i Tomasz Hudzik.<\/p>\n
Publikacja dost\u0119pna w \u015al\u0105skiej Bibliotece Cyfrowej:
\nhttps:\/\/sbc.org.pl\/Content\/17878\/PDF\/17878.pdf<\/p>\n
#Czelad\u017a #HistoriaCzeladzi #WCzeladziTV #Brynica #Zag\u0142\u0119bieD\u0105browskie #LokalnaHistoria #Pami\u0119\u0107Miasta #MiastoToLudzie #Czelad\u017aToLudzie<\/p>\n