Seria „Czeladź. Miasto na granicy” · część 15 z 15. Zobacz wszystkie artykuły z serii.

Nowa nazwa dla nowej epoki

Po 1945 roku kopalnie zostały przejęte przez państwo. W 1950 roku „Saturn” otrzymał nazwę „Czerwona Gwardia”. Zmiana nie była neutralna. Nowa władza usuwała nazwy kojarzone z dawnymi właścicielami i zastępowała je symboliką rewolucyjną.

Dla mieszkańców kopalnia nadal pozostawała zakładem pracy, niezależnie od szyldu. Kolejne pokolenia schodziły pod ziemię, a górnicze tradycje stawały się elementem rodzinnej tożsamości.

Łączenie zakładów

W powojennym górnictwie dążono do koncentracji organizacyjnej. W 1973 roku kopalnie „Milowice” i „Czeladź” połączono jako „Milowice-Czeladź”. W 1976 roku zakład ten połączono z „Czerwoną Gwardią”. Dawna kopalnia „Czeladź” funkcjonowała później jako jeden z ruchów większego przedsiębiorstwa.

Na papierze powstawał jeden organizm. W pamięci pracowników nadal istniały jednak odrębne szyby, załogi, orkiestry i lokalne tradycje.

Powrót Saturna

W 1990 roku przywrócono historyczną nazwę „Saturn”. Był to symbol odejścia od języka PRL, ale jednocześnie początek wyjątkowo trudnego okresu. Polskie górnictwo wchodziło w restrukturyzację, a zakłady o wyczerpujących się zasobach i wysokich kosztach stawały przed perspektywą likwidacji.

Karta zespołu archiwalnego Wyższego Urzędu Górniczego dokumentuje obszar działalności zakładu i materiały powstałe w toku jego funkcjonowania. Kopalnia fedrowała pod rozległym terenem obejmującym kilka sąsiednich miast.

Ostatni dzień wydobycia

Decyzję o likwidacji podjęto na początku lat dziewięćdziesiątych, a proces rozpoczął się w 1993 roku. Ostatni wóz z węglem wyjechał 31 grudnia 1996 roku. Zamknięcie zakładu nie następowało w jednej chwili: trzeba było zabezpieczać wyrobiska, likwidować infrastrukturę, rozwiązywać zatrudnienie i porządkować majątek.

Dla górnika data administracyjna była mniej ważna niż ostatnia szychta, odebranie dokumentów i świadomość, że jego dziecko prawdopodobnie nie przejmie zawodu.

Ruina czy dziedzictwo

Po zamknięciu część zabudowy niszczała, ale historyczny zespół „Saturna” nie zniknął. Dawna elektrownia została przekształcona w galerię sztuki, a kolejne obiekty objęto rewitalizacją i funkcjami kulturalnymi. W przestrzeni zachowano elementy technicznego krajobrazu, które pozwalają opowiadać o pracy pod ziemią bez czynnej kopalni.

Rewitalizacja nie zastępuje utraconych miejsc pracy. Może jednak uchronić miasto przed drugą stratą: najpierw przemysłu, a później pamięci o nim.

Co naprawdę skończyło się w 1996 roku

Wydobycie węgla było gospodarczą podstawą Czeladzi przez ponad sto lat. Jego koniec zmienił strukturę zatrudnienia, sposób myślenia o przyszłości i krajobraz. Miasto musiało znaleźć nową funkcję dla terenów, które wcześniej były zamkniętym światem kopalni.

Ostatni wagon nie był więc wyłącznie technicznym finałem. Stał się granicą między Czeladzią przemysłową a miastem, które uczyło się wykorzystywać przemysłową przeszłość jako dziedzictwo.

1. Źródła instytucjonalne i archiwalne

Muzeum Saturn w Czeladzi, Archiwum Państwowe w Katowicach, Wyższy Urząd Górniczy, Centralne Muzeum Jeńców Wojennych oraz Narodowy Instytut Dziedzictwa.

2. Biblioteki cyfrowe i opracowania naukowe

Śląska Biblioteka Cyfrowa, Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych oraz lokalne monografie i „Zeszyty Czeladzkie”.

3. Oficjalne materiały miejskie

Portal Miasta Czeladź i materiały BIP, wykorzystywane zwłaszcza do kalendarium oraz lokalnej tradycji.

4. Źródła specjalistyczne

POLIN Wirtualny Sztetl w części żydowskiej oraz opracowania poświęcone jeńcom i historii rugby.

5. Legenda jako źródło kultury, nie dowód

Lokalne opowieści, w tym legenda o braku dworca, zostały opisane jako element pamięci zbiorowej, a nie zastępstwo dokumentu.

Źródła wykorzystane w artykule

  1. Wyższy Urząd Górniczy, karta zespołu archiwalnego KWK „Saturn”
  2. Muzeum Saturn, „Historia w sieci – Saturn”
  3. Galeria Sztuki Współczesnej „Elektrownia”, historia kopalni