Historia Czeladzi | 82. rocznica
Powstanie Warszawskie nie rozgrywało się na czeladzkim Rynku ani wśród zabudowań Saturna. Czeladź była jednak obecna w walczącej stolicy poprzez ludzi, którzy się tutaj urodzili, pracowali, wrócili po wojnie albo związali z miastem dalsze życie. Oficjalny miejski wykaz obejmuje dziś 16 nazwisk. Lista nadal pozostaje otwarta.
Nota redakcyjna: w tekście używamy określenia „osoby związane z Czeladzią”. Jest ono dokładniejsze niż słowo „czeladzianie”, ponieważ nie każda z wymienionych osób urodziła się w mieście. Artykuł rozdziela fakty potwierdzone w źródłach od informacji, które nadal wymagają uzupełnienia.
Nie było tu barykad. Były nazwiska
W lokalnej historii łatwo szukać wydarzeń, które rozegrały się dokładnie na terenie miasta. W przypadku Powstania Warszawskiego taka perspektywa byłaby myląca. Czeladź znajdowała się setki kilometrów od powstańczego frontu. Nie było tutaj godziny „W”, barykad, kanałów ani walk ulicznych. Byli jednak ludzie, których życiorysy zaczynały się w Czeladzi albo po wojnie do niej prowadziły.
W 2024 roku Miasto Czeladź opublikowało listę 16 osób związanych z Powstaniem Warszawskim. W komunikacie zaznaczono, że wykaz nie jest zamknięty.[1] To ważne zastrzeżenie. Powstańcze biografie są rekonstruowane z rozproszonych dokumentów: ewidencji Armii Krajowej, kart jenieckich, akt Polskiego Czerwonego Krzyża, list ekshumacyjnych, wspomnień oraz archiwów rodzinnych. Niekiedy znamy oddział, pseudonim i szlak bojowy. W innych przypadkach pozostaje tylko nazwisko i ogólna informacja o udziale.
Oficjalny komunikat miasta podaje 16 nazwisk i stwierdza, że lista pozostaje otwarta.
Baza Muzeum Powstania Warszawskiego pozwala potwierdzić większość pseudonimów, oddziałów i szlaków bojowych.
Które rodzinne fotografie, listy i dokumenty nadal znajdują się w czeladzkich domach?
Powstanie nie przyszło do Czeladzi jako front. Przyszło po wojnie w życiorysach ludzi.wCzeladzi TV
Powstanie planowane na kilka dni trwało 63 dni
Powstanie Warszawskie rozpoczęło się 1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17.00. Celem było wyzwolenie stolicy spod okupacji niemieckiej przed wkroczeniem Armii Czerwonej oraz wystąpienie władz Polskiego Państwa Podziemnego w roli gospodarza uwolnionej Warszawy. Walki planowane na kilka dni trwały do początku października, łącznie 63 dni. Według danych przywoływanych przez Instytut Pamięci Narodowej zginęło od 16 do 18 tysięcy żołnierzy Armii Krajowej i od 150 do 180 tysięcy cywilów.[2]
Był to zryw ludzi bardzo młodych. IPN podaje, że 65 procent powstańców miało mniej niż 25 lat, a pełne wyszkolenie bojowe przeszło około 40 procent uczestników. Kobiety stanowiły około 14 procent żołnierzy, a w służbie sanitarnej od 70 do 80 procent personelu.[2] Te proporcje widać również w czeladzkim wykazie. Są w nim nastolatkowie, łączniczki, sanitariuszki, lekarz, dowódcy i szeregowi żołnierze.
Miasto wymieniło: Zdzisława Bargieła, Zofię Brużyc, Lucynę Czerwińską, Kazimierza Czyża, Bolesława Czyża, Stanisławę Derdę, Jerzego Górkiewicza, Mieczysława Jefimowa, Bożennę Raźniewską, Stanisława Weissa, Jerzego Wiśniewskiego, Mariana Wiśniewskiego, Stefana Wiśniewskiego, Stanisława Gąsiorowskiego, Danutę Łakomik i Jadwigę Wasilewską.[1]
Szesnaście nazwisk. Jedna lista, bardzo różne biografie
Nie wszyscy urodzili się w Czeladzi. Jerzy Wiśniewski przyszedł na świat w Cebulewie, a Danuta Pyryt, późniejsza Danuta Łakomik, w Sitniku. Oboje związali jednak dalsze życie z Czeladzią. Dlatego lokalną listę trzeba czytać nie jako rejestr miejsca urodzenia, lecz jako mapę związków z miastem.
Czeladzki ślad obejmuje niemal całą mapę Powstania
Nie istniał jeden „czeladzki oddział”. Osoby z lokalnego wykazu były rozproszone po różnych formacjach. Stefan Wiśniewski walczył w batalionie „Zośka”, bracia Czyżowie w zgrupowaniu „Bartkiewicz”, Bożena Raźniewska w batalionie „Kiliński”, Lucyna Czerwińska na Żoliborzu, a Zdzisław Bargieł i Mieczysław Jefimow w Grupie „Kampinos”.
Wiśniewscy: lekarz i dwóch synów
Najpełniejszą rodzinną opowieść tworzą Marian Wiśniewski oraz jego synowie Jerzy i Stefan. Ich losy łączą przedwojenny czeladzki szpital, okupowaną Warszawę, Pawiak, batalion „Zośka”, niemiecką niewolę i powojenną odbudowę lokalnej służby zdrowia.
Marian Wiśniewski
Urodzony w 1889 roku w Dęblinie lekarz osiadł w Czeladzi i został dyrektorem miejscowego szpitala. W okupowanej Warszawie kierował Szpitalem Skarbowców, działał konspiracyjnie, został osadzony na Pawiaku, a po wydostaniu się z więzienia uczestniczył w Powstaniu. Po wojnie wrócił do Czeladzi i należał do inicjatorów budowy nowego szpitala.[18]
Stefan Wiśniewski „Mucha”
Urodził się w Czeladzi. Walczył w zgrupowaniu „Radosław”, pułku „Broda 53”, batalionie „Zośka”, kompanii „Rudy” i plutonie „Felek”. Przeszedł szlak od Woli do Starego Miasta. Poległ 30 sierpnia w Zakładach Fiata przy ulicy Sapieżyńskiej wraz z całą obsługą karabinu maszynowego.[14]
Jerzy Wiśniewski
Uczestniczył w Powstaniu, choć w publicznym biogramie nie zachował się pewny pierwotny przydział. Po kapitulacji trafił do Stalagu III A w Luckenwalde. Po wojnie ukończył medycynę, wrócił do Czeladzi i pracował w miejscowym szpitalu razem z ojcem.[13]
W tej rodzinie Powstanie nie jest abstrakcyjną datą. Ojciec i dwóch synów znaleźli się w walczącej Warszawie. Stefan nie wrócił. Jerzy po niewoli został lekarzem. Marian odbudowywał instytucję, która przez kolejne dekady służyła mieszkańcom Czeladzi.
Bracia Czyżowie: dowódca kompanii i jego zastępca
Kazimierz Czyż „Andrzej Prawdzic”
Urodzony w Czeladzi przedwojenny oficer Policji Państwowej i uczestnik obrony Warszawy z 1939 roku. W Powstaniu dowodził 1. kompanią zgrupowania „Bartkiewicz”. Oddział osłaniał stanowisko dowodzenia przy placu Dąbrowskiego, uczestniczył w działaniach przy Poczcie Głównej i bronił zabudowy przy ulicy Królewskiej. Kazimierz Czyż został ranny i odznaczony Krzyżem Walecznych.[6]
Bolesław Czyż „Orzeł”
Był zastępcą brata w tej samej kompanii. Po kapitulacji wyszedł z Warszawy z ludnością cywilną i przeszedł przez obóz w Pruszkowie. Po wojnie wrócił do Czeladzi, gdzie zapamiętano go jako społecznika. Został pochowany na czeladzkim cmentarzu parafialnym.[7]
To szczególny przypadek na lokalnej liście. Dwaj bracia służyli w jednej kompanii, jeden jako dowódca, drugi jako zastępca dowódcy. Ich historia pokazuje, że związek Czeladzi z Powstaniem nie ograniczał się do pojedynczych, oderwanych biografii.
Łączniczki, sanitariuszki, żołnierki. I bardzo młody wiek
Zofia Brużyc „Meri” była łączniczką i strzelcem w batalionie „Oaza” na Mokotowie.[4] Lucyna Czerwińska „Słoneczko” walczyła na Żoliborzu w zgrupowaniu „Żyrafa”, a po Powstaniu trafiła do niewoli niemieckiej.[5] Stanisława Derda „Małgorzata” przeszła szlak z Woli do Śródmieścia Północnego i również została jeńcem.[8]
Bożena „Kuba” z batalionu „Kiliński”
W miejskim wykazie figuruje jako Bożenna Raźniewska. Baza Muzeum Powstania Warszawskiego podaje formę „Bożena Zofia Raźniewska vel Rażniewska” i wskazuje, że różne zapisy nazwiska występują w dokumentach oddziału i materiałach PCK. Urodziła się w Czeladzi 20 marca 1925 roku. Była łączniczką i sanitariuszką 2. kompanii „Szare Szeregi” batalionu „Kiliński”. We wrześniu została ciężko ranna. Zmarła 15 września w szpitalu polowym przy ulicy Hożej, mając 19 lat.[11]
Jej biogram jest także przykładem, dlaczego nie wolno poprawiać historycznej pisowni „na wyczucie”. Rozbieżność trzeba opisać i wskazać źródła, zamiast arbitralnie wybierać jeden wariant.
Danuta „Wicher”: piętnastoletnia łączniczka, późniejsza czeladzianka
Danuta Janina Pyryt urodziła się 23 czerwca 1929 roku w Sitniku, a dorastała w Warszawie. Należała do Szarych Szeregów. W Powstaniu służyła jako sanitariuszka i łączniczka w zgrupowaniu „Chrobry II”, I batalionie „Lecha Żelaznego”, 3. kompanii. Jej szlak obejmował Śródmieście Północne. Po kapitulacji trafiła do Stalagu IV B Mühlberg, a następnie do Stalagu VI C Oberlangen. Miała numer jeniecki 106951.[16]
Po wojnie ukończyła studia prawnicze. W 1953 roku związała swoje życie z Czeladzią i przez dziesięciolecia była częścią lokalnej społeczności. Miasto wspominało ją jako osobę wyjątkową i bezpośredni łącznik między Czeladzią a walczącą Warszawą.[17]
Z Czeladzi do Kampinosu i pod Jaktorów
Zdzisław Bargieł „Jurek”, urodzony w Czeladzi w 1924 roku, służył jako strzelec w Grupie „Kampinos”, w dywizjonie kawalerii. Baza powstańczych biogramów podaje jego szlak: Kampinos - Jaktorów. Publiczny biogram nie zawiera jednak informacji o dalszych losach.[3]
Mieczysław Jefimow „Borys”, również urodzony w Czeladzi, walczył w Grupie „Kampinos”, w batalionie porucznika „Znicza”. Poległ 29 września 1944 roku pod Jaktorowem podczas próby przebicia się zgrupowania na południe. Miał 21 lat.[10]
Ich historie przypominają, że geografia Powstania nie kończyła się na centrum Warszawy. Puszcza Kampinoska stanowiła zaplecze, teren koncentracji i szlak prowadzący ku walczącemu miastu. Pod Jaktorowem rozegrał się jeden z ostatnich dramatów Grupy „Kampinos”.
Atlas 16 biogramów związanych z Czeladzią
Poniższe zestawienie porządkuje to, co można obecnie potwierdzić w publicznie dostępnych źródłach. Nie zastępuje pełnych biogramów Muzeum Powstania Warszawskiego, lecz pokazuje skalę i różnorodność lokalnego śladu.
Zdzisław Bargieł „Jurek”
Strzelec w dywizjonie kawalerii. Szlak bojowy: Kampinos - Jaktorów. Dalsze losy w publicznym biogramie nie są podane.[3]
Zofia Brużyc „Meri”
Związana z V Obwodem AK na Mokotowie i batalionem „Oaza”. Jej szlak bojowy prowadził przez Mokotów.[4]
Lucyna Czerwińska „Słoneczko”
Strzelec w zgrupowaniu „Żyrafa”. Po Powstaniu trafiła do niewoli niemieckiej, numer jeniecki 46574.[5]
Kazimierz Czyż „Andrzej Prawdzic”
Podporucznik i dowódca 1. kompanii zgrupowania „Bartkiewicz”. Walczył w Śródmieściu Północnym, został ranny i odznaczony Krzyżem Walecznych.[6]
Bolesław Czyż „Orzeł”
Zastępca dowódcy 1. kompanii. Po wojnie wrócił do Czeladzi, działał społecznie i został pochowany na miejscowym cmentarzu.[7]
Stanisława Derda „Małgorzata”
Walczyła w III Obwodzie „Waligóra”. Szlak: Wola - Śródmieście Północne. Po Powstaniu jeniec niemiecki, numer 106396.[8]
Jerzy Górkiewicz „Czerny”
Kapral podchorąży. W źródłach występują warianty przydziału, zgodny jest szlak mokotowski. Po kapitulacji trafił do niewoli.[9]
Mieczysław Jefimow „Borys”
Strzelec batalionu porucznika „Znicza”. Poległ 29 września pod Jaktorowem podczas przebijania się Grupy „Kampinos”.[10]
Bożena Zofia Raźniewska vel Rażniewska „Kuba”
Służyła w batalionie „Kiliński”. Ciężko ranna, zmarła 15 września w szpitalu polowym przy Hożej. Miała 19 lat.[11]
Stanisław Weiss „Żbik”
Szlak bojowy: Ochota, Reduta „Kaliska”, Mokotów i Sadyba. 2 września wyszedł z Warszawy z ludnością cywilną.[12]
Jerzy Wiśniewski
Pierwotny przydział nieustalony. Po niewoli ukończył medycynę i pracował w czeladzkim szpitalu. Brat Stefana „Muchy”.[13]
Marian Wiśniewski
Przedwojenny i powojenny dyrektor czeladzkiego szpitala. W Warszawie prowadził działalność konspiracyjną, był więziony na Pawiaku i uczestniczył w Powstaniu.[18]
Stefan Wiśniewski „Mucha”
Plutonowy w kompanii „Rudy”, plutonie „Felek”. Poległ 30 sierpnia przy Sapieżyńskiej. Miał 19 lat.[14]
Stanisław Gąsiorowski „Koniczyna”
Służył w IV zgrupowaniu „Gurt”, 1. kompanii. Walczył w Śródmieściu Północnym, po kapitulacji trafił do niewoli.[15]
Danuta Pyryt, później Łakomik „Wicher”
Sanitariuszka i łączniczka. Jeniec Mühlbergu i Oberlangen. Po wojnie ukończyła prawo i przez dziesięciolecia mieszkała w Czeladzi.[16][17]
Jadwiga Wasilewska
Komunikat miasta nie podaje pseudonimu, daty urodzenia ani przydziału. W bazie MPW istnieje sanitariuszka „Mrówka” o tym nazwisku, urodzona w Warszawie, lecz bez dodatkowego dokumentu nie można automatycznie uznać, że chodzi o tę samą osobę związaną z Czeladzią.[1][19]
Rzetelna pamięć wymaga także mówienia: „tego jeszcze nie wiemy”
Rocznicowy tekst łatwo zamienić w katalog pewników. Tymczasem źródła pokazują także luki i rozbieżności. To nie osłabia pamięci. Przeciwnie, chroni ją przed powtarzaniem błędów.
Najważniejsze kwestie do dalszej weryfikacji
- Jadwiga Wasilewska: trzeba ustalić, na jakiej podstawie nazwisko zostało powiązane z Czeladzią i czy chodzi o sanitariuszkę „Mrówkę” z bazy MPW.
- Bożena Raźniewska: miejskie i powstańcze źródła różnią się zapisem imienia oraz nazwiska. W artykule zachowujemy oba warianty.
- Jerzy Wiśniewski: w akcie zgonu występowało błędne miejsce i rok urodzenia. Baza MPW, po potwierdzeniu rodziny, wskazuje Cebulew i rok 1919.
- Marian Wiśniewski: lokalne opracowania potwierdzają udział w Powstaniu, ale nie podają pewnego oddziału ani dokładnego przebiegu służby.
- Zdzisław Bargieł: znany jest przydział i szlak, lecz publiczny biogram nie podaje dalszych losów.
Warto również pamiętać, że zdjęcia publikowane przy biogramach Muzeum Powstania Warszawskiego często pochodzą z prywatnych archiwów rodzinnych. Sama dostępność fotografii w internecie nie oznacza prawa do jej swobodnego kopiowania. Dlatego w tym materiale wykorzystujemy wyłącznie fotografie opisane jako domena publiczna i wyraźnie zaznaczamy, gdy mają one charakter kontekstowy.
Masz dokument, fotografię albo rodzinne wspomnienie?
Lista osób związanych z Czeladzią nadal pozostaje otwarta. Szczególnie cenne będą dokumenty zawierające pełne imię i nazwisko, pseudonim, datę urodzenia, nazwę oddziału, numer jeniecki, miejsce pochówku albo opis powojennych losów.
Materiały można przesłać redakcji na adres wczeladzi@gmail.com. Prosimy o podanie źródła fotografii lub dokumentu oraz informacji, kto posiada oryginał. Każdą informację należy zweryfikować przed publikacją.
Źródła wykorzystane w artykule
- Portal Miasta Czeladź, „Uczciliśmy Narodowy Dzień Pamięci Powstania Warszawskiego”, lista 16 nazwisk i informacja, że wykaz pozostaje otwarty.
- Instytut Pamięci Narodowej, „Powstanie Warszawskie - bój o wolną Polskę”, cele, czas trwania, straty, wiek uczestników i rola kobiet.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Zdzisława Bargieła.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Zofii Brużyc.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Lucyny Czerwińskiej.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Kazimierza Czyża.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Bolesława Czyża.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Stanisławy Derdy.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Jerzego Górkiewicza.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Mieczysława Jefimowa.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Bożeny Zofii Raźniewskiej vel Rażniewskiej.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Stanisława Weissa.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Jerzego Wiśniewskiego.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Stefana Wiśniewskiego „Muchy”.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Stanisława Gąsiorowskiego.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Danuty Janiny Pyryt „Wicher”.
- Portal Miasta Czeladź, „Odeszła Danuta Łakomik - czeladzianka z Powstania Warszawskiego”.
- Miejsca z Historią, biogram Mariana Wiśniewskiego, oparty między innymi na opracowaniu „100 lat szpitala w Czeladzi 1898-1998” i biogramie Muzeum Saturn.
- Muzeum Powstania Warszawskiego, biogram Jadwigi Wasilewskiej „Mrówki”, przywołany wyłącznie jako możliwy trop wymagający potwierdzenia związku z Czeladzią.
assets/PRAWA_I_PODPISY.md dołączonym do pakietu wdrożeniowego.
Komentarze
Nie ma jeszcze komentarzy pod tym artykułem. Możesz rozpocząć dyskusję.