Co naprawdę znajduje się pod czeladzkim Rynkiem?

Rynek jako średniowieczna maszyna miejska

Układ Starego Miasta nie powstał przypadkowo. W czasie lokacji wyznaczano centralny plac, parcele mieszczan i ulice prowadzące ku bramom. Rynek był miejscem handlu, ogłaszania decyzji, poboru opłat i sprawowania władzy. Dominował nad nim ratusz, a zwarte działki wokół placu wypełniały domy, warsztaty, składy i zaplecza gospodarcze.

Dzisiejszy spacer po Rynku odbywa się więc po terenie użytkowanym intensywnie przez setki lat. Każda przebudowa pozostawiała ślady: fundamenty starszych domów, zasypane piwnice, kanały, studnie, poziomy dawnych nawierzchni i fragmenty murów.

Co pod ziemią jest czymś normalnym

Podziemia dawnych miast najczęściej nie są jednolitym systemem korytarzy. Są zbiorem osobnych piwnic i komór, które w różnych okresach pogłębiano, zamurowywano albo łączono na potrzeby magazynowania. W piwnicach przechowywano żywność, napoje, opał i towary wrażliwe na temperaturę. Przy rynku, gdzie handel był podstawową funkcją przestrzeni, takie zaplecze miało dużą wartość.

Czeladź zachowała średniowieczny układ urbanistyczny, a w obrębie starego centrum odkrywano również pozostałości dawnych umocnień. To wystarcza, aby zakładać istnienie wielu warstw archeologicznych. Nie jest jednak dowodem na rozległą sieć tajnych przejść.

Skąd biorą się opowieści o tunelach

Legenda zwykle rodzi się z realnego szczegółu. Ktoś zobaczył zamurowane przejście w piwnicy. Właściciel sąsiedniej kamienicy pamiętał, że dawniej można było przejść do drugiego domu. Podczas remontu odsłonięto sklepienie albo pustą przestrzeń. Po kilku pokoleniach krótki łącznik gospodarczy urastał do tunelu prowadzącego pod całym Rynkiem.

Nie oznacza to, że każda opowieść jest bezwartościowa. Relacje mieszkańców mogą wskazywać miejsca warte zbadania. Trzeba je jednak traktować jako trop, nie jako gotowy wynik badań.

Miasto, którego nie widać

Najciekawsze „podziemie” Czeladzi może nie mieć formy widowiskowego tunelu. Jest nim zapis zmian miasta: ślady drewnianych domów, pożarów, przebudów ratusza, starych działek i infrastruktury wodnej. Dla archeologa pojedyncza warstwa ziemi, fragment ceramiki albo układ fundamentów może powiedzieć więcej niż efektowna legenda.

Dlatego uczciwa odpowiedź brzmi: pod Rynkiem z pewnością znajdują się materialne pozostałości wielowiekowego miasta, w tym piwnice i fundamenty. Nie ma natomiast powszechnie dostępnego, wiarygodnego potwierdzenia, że istnieje tam jeden rozbudowany system tajnych korytarzy.

Źródła wykorzystane w artykule

1. Portal Miasta Czeladź, „Historia”
2. Starostwo Powiatowe w Będzinie, „Średniowieczny układ urbanistyczny miasta”
3. Muzeum Saturn, „Historia Czeladzi”, Oficyna Saturnowska