Miasto biskupów.

Księstwo kupione przez biskupa

W latach czterdziestych XV wieku Czeladź znalazła się w obrębie Księstwa Siewierskiego. W popularnych opracowaniach pojawiają się daty 1443 i 1444, związane z zakupem księstwa oraz faktycznym objęciem władzy. Dla mieszkańców najważniejszy był skutek: miasto przestało być zwykłym ośrodkiem jednego z księstw śląskich i weszło do specyficznej domeny biskupów krakowskich.

Książę-biskup nie sprawował jedynie funkcji kościelnej. Był najwyższym prawodawcą i sędzią, korzystał z uprawnień władcy świeckiego, a księstwo posiadało odrębność prawną wobec Korony.

Ratusz, burmistrz i dziedziczny wójt

Władza książęca nie oznaczała, że każda lokalna sprawa trafiała do Siewierza lub Krakowa. Czeladź posiadała własne organy miejskie. Obok dziedzicznego wójta rozwinęła się rada miejska z burmistrzem. Rajcy odpowiadali za gospodarowanie majątkiem, porządek, targi i wykonywanie uchwał. Miejskie decyzje ogłaszano mieszkańcom, a pamięć o magistrackim bębniku przetrwała w lokalnej tradycji.

Funkcjonowały cechy rzemieślnicze, lecz podstawą utrzymania pozostawały również rolnictwo i handel. Bliskość granicy i przeprawy przez Brynicę dawała zarobek woźnicom, gospodarzom, karczmarzom i ludziom obsługującym ruch towarów.

Prawo blisko codziennego życia

Odrębność Księstwa Siewierskiego nie była abstrakcją. Przejawiała się w sądownictwie, powinnościach mieszkańców i relacjach z władcą. Źródła dotyczące Czeladzi wskazują, że mieszczanie posiadali przywileje i byli zwalniani z części prac na rzecz biskupa, z wyjątkiem obowiązków podejmowanych dla wspólnego dobra miasta.

Prawo regulowało sprzedaż nieruchomości, dziedziczenie, działalność cechową i odpowiedzialność za przestępstwa. Granica księstwa była zatem także granicą jurysdykcji. Po jej przekroczeniu człowiek mógł znaleźć się pod innym sądem i w innym porządku administracyjnym.

Małe miasto w dużej polityce

Położenie na pograniczu bywało źródłem dochodu, ale także zagrożenia. Przez okolicę przechodziły wojska, poselstwa i kupieckie wozy. Czeladź musiała utrzymywać drogi, przeprawy i umocnienia. Jednocześnie kontakty z Bytomiem, Będzinem i Krakowem czyniły ją miejscem wymiany ludzi, informacji i towarów.

W 1790 roku Księstwo Siewierskie zostało inkorporowane do Rzeczypospolitej. Kończył się kilkusetletni okres, w którym Czeladź była miastem książęco-biskupim. Wkrótce rozbiory ponownie zmieniły granice, ale pamięć o siewierskiej odrębności pozostała częścią lokalnej tożsamości.

Źródła wykorzystane w artykule

1. Muzeum Saturn, „Historia w sieci – Czeladź”
2. Portal Miasta Czeladź, „Historia”
3. Muzeum Saturn, „Średniowiecze – reaktywacja”, Oficyna Saturnowska